Sư Bà Trưởng Diệu Đáng – Vị Tu nữ Nam tông đầu tiên
TN. TS. Mỹ Thúy
Cố ni trưởng Diệu Đáng (1924-1994) hay được gọi là Sư bà trưởng Diệu Đáng, là vị Ni tổ của Tu nữ Nam Tông Việt Nam. Cuộc đời Sư Bà gắn liền với hình ảnh của một vị thân giáo đáng kính và sự đóng góp không nhỏ vào quá trình hình thành và phát triển của Phật giáo Nam Tông tại Việt Nam.
Tiểu sử Sư Bà và nhân duyên xuất gia
Sư Bà Trưởng có thế danh là Lê Thị Tư, tên Pali là Vissutañāṇī (nghĩa là người có trí tuệ lẫy lừng); thường được gọi là “Sư Bà” hay “Bà Trưởng”. Sư Bà Trưởng được sinh ra trong một gia đình trung lưu trí thức, là người con gái thứ tư của cụ ông Lê Văn Giảng và cụ bà Võ Thị Nhung.
Sư Bà Trưởng được sinh ra và lớn lên tại Campuchia trong thời kỳ Pháp thuộc nên Bà Trưởng thông thạo cả ba ngôn ngữ: Việt, Khmer và Pháp. Cuộc sống từ nhỏ đã gắn liền với hương vị đạo pháp, chư Tăng khất thực trì bình, tiếng kinh Pali sáng chiều tụng đọc nên lòng tịnh tín nơi Tam Bảo của Sư Bà đã được nuôi dưỡng mỗi ngày. Năm Sư Bà lên 17 tuổi, phước duyên đã đến, thân phụ Sư bà là ông Lê Văn Giảng xuất gia và trở thành vị Tăng thống (Sangha Nāyaka) đầu tiên của Hội Tăng Già Nguyên Thủy Việt Nam với đạo hiệu là Hộ Tông. Khi đó, Sư Tổ Hộ Tông đã hỏi các con của mình là: “ Có ai muốn tu theo không?”. Lúc bấy giờ, Sư Bà như đã chờ đợi rất lâu nhân duyên này nên trả lời rất mạnh mẽ: “Dạ muốn”. Vậy là từ cô gái tên Lê Thị Tự đã trở thành vị nữ tu đầu tiên trong lịch sử Phật giáo Nam Tông Việt Nam với pháp danh Diệu Đáng, được xuất gia tại chùa Sùng Phước, Nam Vang.
Vị Nữ tu khả kính và con đường hoằng đạo
Buổi đầu do ảnh hưởng từ những văn hóa tại xứ sở chùa vàng, cũng như trong thời gian khi Ngài Sư Tổ Hộ Tông truyền bá Phật giáo Theravada thì phần lớn là người nam xuất gia, còn người nữ thì chỉ tu với hình thức xuống tóc, giữ giới, cúng dường để báo hiếu, hộ tăng. Nhưng với Sư Bà trưởng, người phụ nữ mạnh mẽ chọn đời sống của một vị tu sĩ chân chính, thì bên cạnh việc tận tụy chăm sóc cho thân phụ là Sư Tổ; với bản tính siêng năng, cần mẫn, Sư Bà vẫn miệt mài rèn luyện cả pháp học (pariyattisāsana) và pháp hành (paṭipattisāsana), học hỏi kinh luật từ các vị trưởng lão thời bấy giờ mà không ngại gian lao, không màng thử thách.
Xuất gia trong giai đoạn Phật giáo Theravada vừa bắt đầu được truyền đạo nên khi Sư Tổ Tăng thống Hộ Tông đi tới nơi nào giảng đạo và thành lập chùa chiền, nuôi dạy chư Tăng thì Sư Bà đều theo gót đến đó để phục vụ Tam Bảo. Sáu ngôi chùa rõ dấu ấn lịch sử nhất mà Sư Bà Trưởng tham gia góp sức tạo nên là: chùa Bửu Quang, chùa Nguyên Thủy, chùa Bửu Long, chùa Thiền Quang, Tịnh Xá Định Quang và chùa Bồ Đề. Trong hoàn cảnh xã hội và văn hóa Việt Nam còn rất mới lại với hình ảnh của Phật giáo Nam tông ( Theravada), nhất là hình thức Tu nữ Nam Tông lại càng chưa từng có nên một mình Sư Bà Trưởng phụ trách rất nhiều vị trí như: thị giả cho Sư Tổ Tăng thống, là thủ quỹ kiêm thư ký lo việc xây dựng chùa chiền, la người tiếp dẫn cho các tín nữ trên con đường xuất gia Tu nữ để tạo nên hội chúng Tu nữ Nam tông.
Du học xứ Miến và con đường thiền định, truyền đạo.
Đến năm 1952, khi cùng đoàn Việt Nam tham dự kết tập Tam Tạng lần thứ 6 tại Thủ đô Rangoon (Yangon), Miến Điện. hình ảnh chùa chiền đền tháp uy nghi tráng lệ và hàng nghìn chư Tăng Ni Miến Điện đã in sâu vào tâm thức Sư Bà Trưởng, trái tim nhiệt thành tu học đã không ngừng nung nấu trong tâm tưởng người. Năm 1956, Sư Bà Trưởng tạm gác lại các vai trò phụng sự tại Việt Nam và cất bước sang Miến Điện đến Sagaing để thỏa mãn chí cầu học hiếu tu của mình.
Tại ngôi chùa là trung tâm Phật học đào tạo Tu nữ có tên là Ta-ta-na-bei-man, các chương trình Phật học thời bấy giờ đều dạy bằng tiếng Miến Điện, Sư Bà Trưởng phải nổ lực thật nhiều để thông thạo các kỹ năng cần thiết tham gia chính thức chương trình Phật học. . Tu nữ Vijjesī – vị trụ trì đầu tiên của cơ sở Phật học chùa Ta-ta-na-bei-man – vừa là người bạn, vừa là người thầy hướng dẫn Sư Bà Trưởng Diệu Đáng học chữ Miến, cũng như chỉ dẫn nhiều khía cạnh khác trong sinh hoạt tu học để Sư Bà Trưởng hòa nhập thích nghi với đời sống văn hóa Miến Điện.
Đối mặt với rất nhiều khó khăn: vật thực, thời tiết, ngôn ngữ,… nhưng với bản lĩnh của vị Tu nữ tiên phong đầu tiên, cũng như sự rèn luyện dũng khí từ những năm tháng mới xuất gia đến hơn 10 năm đồng hành cùng Sư Tổ Tăng thống Hộ Tông đi truyền đạo khắp nơi; Sư Bà đã hòa nhập vào đời sống tu học tại nơi đây như một vị nữ tu bản xứ.
Ngày 26 tháng 12 năm 1962, báo Sài Gòn nổi lên nhan đề “Một Sư Nữ Việt thành công trong việc học đạo ở Miến Điện”[1]. Đây là tin tức về Sư Bà Trưởng Diệu Đáng sau sáu năm đèn sách đã nhận bằng Phật học cấp II – A-nge-dan (Pathamangal) trong 5 cấp của học vị Dhammacariya – một học vị cao quý tại Miến Điện với chương trình học chủ yếu đi sâu vào Tam tạng và Chú giải (Tipiṭaka – Aṭṭhakathā) kinh điển nguyên thủy và văn phạm Pali; thông tin này đã nhận được sự tán dương của Phật giáo Việt Nam và là niềm hãnh diện, mừng vui, truyền động lực cho nữ giới Phật giáo Việt Nam thời bấy giờ.
Năm 1966, khi đang tiếp tục việc học trên đất Miến thì nhận được tin thân mẫu lâm bênh, Sư Bà đành gác lại việc học để trở về Campuchia chăm sóc cho thân mẫu là cụ bà Võ Thị Nhung. Đến năm 1968, khi đã chăm lo hậu sự của thân mẫu xong, Sư Bà trở về tổ đình Bửu Long, Việt Nam. Lúc ấy, Sư Bà tròn 27 tuổi đạo và 44 tuổi đời, đã được Giáo hội Tăng già Nguyên Thủy Việt Nam đề cử vào chức vụ “Ni Trưởng”, người đứng đầu lãnh đạo hội chúng Tu nữ Nam tông Việt Nam.
Đến năm 1974, Sư Bà Trưởng cùng Sư Tổ Hộ Tông và hai thị giả là Ngài Bửu Đức và Sư bà Diệu Bông đã đến tu thiền ở miền Nam nước Thái, tại chùa Punchacanhchanaram – Thonpur i, nơi thiền sư Ajharn Naeb hướng dẫn. Chuyến đi tu thiền này đã giúp Sư Bà thông thạo thêm tiếng Thái, và học hỏi thêm phương pháp thiền định vì con đường hành thiền như là huyết mạch trong cuộc đời của Sư Bà Trưởng ngay từ những ngày đầu bước chân vào đạo, theo gót chân Sư Tổ Hộ Tông – một vị Sư Tổ truyền đạo bằng chính con đường thiền định, cốt lõi nguyên thủy của giáo pháp.
Trước ngày 30 tháng 4 năm 1975, Sư Bà cùng đoàn tu thiền tại Thái trở về Tịnh Xá Định Quang (Lâm Đồng) lập đạo tràng hướng đạo và thiền định.
Năm 1976 – 1978, Đoàn thường thiền định và truyền đạo tại Chùa Phật Lớn (Kiên Giang), tổ đình Bửu Long, chùa Bồ Đề (Bà Rịa – Vũng Tàu).
Năm 1980, Sư Bà Trưởng theo gót Sư Tổ Hộ Tông sang Pháp quốc.
Một lòng thiền định, thân giáo làm đầu
Năm 1981, Sư bà Trưởng trở về Việt Nam và tiếp tục pháp học và pháp hành của mình tại tổ đình Bửu Long bên cạnh việc tiếp độ hàng tín nữ xuất gia.
Trong thời gian này Sư Bà đã nhận được rất nhiều lời mời giảng dạy môn Vi Diệu Pháp (Abhidhamma) tại học viện Phật Giáo Việt Nam của Ngài Thích Minh Châu hay lời mời đảm trách lớp Vi Diệu Pháp của Ngài Hòa Thượng Tịnh Sự, nhưng tất cả Sư Bà đều từ chối vì Sư Bà Trưởng luôn giữ vững định hướng ban đầu là “học để tu” nên cứ thỉnh thoảng là nghe Sư Bà Trưởng nhẹ nhàng từ chối việc giảng dạy giáo lý dù trong tâm hồn và phong cách của Người luôn là vị thầy hướng đạo hoàn hảo song toàn cả thân giáo và khẩu giáo.
Nhắc đến Sư Bà Trưởng Diệu Đáng – một vị “Ni trưởng” có đủ quyền uy từ vị trí chức vụ, xuất thân gia thế, cho đến trình độ học vấn thông thạo 07 ngôn ngữ, bằng Phật học tại xứ Quốc giáo Miến Điện và cả quá trình thực hành thiền định của Sư Bà Trưởng đều có thể khiến hội chúng ngưỡng mộ và nghe theo lệnh. Nhưng Sư Bà chưa bao giờ để cho mọi người xung quanh cảm thấy sự quyền lực của Sư Bà, chỉ thấy hình ảnh một vị Tu nữ khiêm cung đáng kính, đức hạnh hiền hòa, dùng pháp sống là thân giáo để làm tấm gương cho hội chúng. Chính vì thế, khi hội chúng tu nữ ngày càng đông thì việc sinh hoạt vẫn rất nề nếp, thuận hòa, tình đoàn kết tương trợ càng thêm lớn.
Năm 1994, Sư Bà Trưởng cảm nhận được dấu hiệu của tuổi già cần buông gánh quản chúng, nhiếp tâm vào thiền định cho đến khi an tịnh ra đi vào lúc 9 giờ 50 phút ngày 23 tháng 12 năm Giáp Tuất ( tức ngày 23/01/1995).
[1] Mảnh giấy báo Sài Gòn đưa tin này được lưu giữ trên trang website: http://www.trungtamhotong.org/index.php?module=news&function=detail&id=855#.XvLMiWgzbIU., cập nhật ngày 20/03/2020).
